چگونگی نقش‌آفرینی ایدرو در بازسازی تولید پس از جنگ

به گزارش اختصاصی طلانیوز، وقتی یک کارخانه در جنگ آسیب می‌بیند، نخستین واکنش طبیعی این است که درباره میزان خسارت و هزینه تعمیر آن صحبت کنیم. اما در صنعت، ماجرا کمی پیچیده‌تر است. یک واحد تولیدی ممکن است مواد اولیه چندین کارخانه دیگر را تأمین کند یا خودش به تولید واحدهای بالادستی وابسته باشد. بنابراین توقف آن، فقط مشکل یک بنگاه نیست. زنجیره‌ای از تولید، اشتغال و سرمایه‌گذاری را درگیر می‌کند.

 به همین دلیل، بازسازی واحدهای آسیب‌دیده از جنگ را نمی‌توان صرفاً با تعمیر سوله‌ها و جایگزینی دستگاه‌ها به پایان رساند. اینجا دقیقاً همان جایی است که نقش یک سازمان توسعه‌ای مانند سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، ایدرو، اهمیت پیدا می‌کند.

بازسازی صنعت از تعمیر کارخانه شروع نمی‌شود

در پایان تیرماه، وزارت صمت اعلام کرد حدود سه هزار و سه واحد صنعتی در جریان جنگ‌های اخیر پس از تجاوز آشکار رژیم آمریکایی - صهیونی در 9 اسفند 1404، آسیب دیده‌اند. این واحدها هم از نظر اندازه و هم از نظر میزان خسارت شرایط یکسانی ندارند. بخشی از آنها صنایع بزرگ هستند و گروهی دیگر در زمره واحدهای کوچک و متوسط قرار می‌گیرند. تعیین خسارت نیز برای همه آنها به یک روش انجام نمی‌شود. 

در واحدهای بزرگ، کارگروه ویژه‌ای با حضور دستگاه‌های مرتبط شکل گرفته و برای واحدهای کوچک‌تر، خوداظهاری و ارزیابی کارشناسان رسمی دادگستری در نظر گرفته شده است. تا 28 تیرماه، خسارت کمتر از 500 واحد نهایی شده بود و روند بررسی سایر پرونده‌ها ادامه داشت.

همین آمار نشان می‌دهد کشور با یک پروژه محدود برای بازسازی چند کارخانه روبه‌رو نیست. تعداد واحدهای آسیب‌دیده زیاد است و منابع نیز نامحدود نیست. پس باید از همان ابتدا مشخص شود کدام واحدها اهمیت بیشتری برای اقتصاد و زنجیره تولید دارند و کدام واحدها با یک حمایت محدود می‌توانند دوباره به چرخه فعالیت بازگردند.

اینجا ایدرو می‌تواند نقش متفاوتی داشته باشد. نه به عنوان پیمانکار بازسازی و نه به عنوان جایگزین مالک خصوصی، بلکه به عنوان سازمانی که نگاهش از یک کارخانه فراتر می‌رود.

 سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران(ایدرو) می‌تواند بررسی کند توقف یک واحد چه اثری بر صنایع دیگر دارد، چه ظرفیتی از تولید کشور از دست رفته و بازسازی آن واحد به چه میزان زمان و منابع نیاز دارد.

این نگاه، تفاوت میان بازسازی ساده و بازسازی توسعه‌ای است.

از سوی دیگر، وزارت صمت اعلام کرده فرآیند نوسازی واحدهای صنعتی آسیب‌دیده آغاز شده و هدف این است که برخی واحدها با استفاده از فناوری‌های جدید، حتی در شرایطی بهتر از پیش از جنگ به تولید بازگردند. 

این موضوع اهمیت زیادی دارد. اگر قرار باشد کارخانه‌ای که پیش از حادثه با تجهیزات فرسوده، مصرف انرژی بالا یا بهره‌وری پایین فعالیت می‌کرد، دقیقاً با همان الگو بازسازی شود، بخش مهمی از فرصت ایجادشده از دست می‌رود.

ایدرو با مأموریتی که در حوزه توسعه و نوسازی صنعتی دارد، می‌تواند در همین نقطه وارد شود. البته نه با این فرض که همه واحدها باید از ابتدا بازطراحی شوند. واقعیت صنعت چنین اجازه‌ای نمی‌دهد. 

برخی واحدها با تعمیر و تأمین چند تجهیز دوباره فعال می‌شوند و برخی دیگر به نوسازی عمیق‌تری نیاز دارند. مهم این است که این تفاوت‌ها در تصمیم‌گیری دیده شود.

ایدرو می‌تواند منابع پراکنده بازسازی پس از جنگ را به هم وصل کند

در بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، مشکل فقط پول نیست. یک واحد ممکن است منابع مالی داشته باشد اما برای تأمین یک تجهیز خاص با مشکل روبه‌رو باشد. واحد دیگری ممکن است تجهیزات مورد نیازش را پیدا کرده باشد اما با مشکل تأمین ارز یا مجوز مواجه باشد. کارخانه‌ای هم ممکن است به دلیل کمبود نقدینگی نتواند حتی مواد اولیه لازم برای شروع دوباره تولید را تأمین کند.

به همین دلیل، برای همه واحدها نمی‌توان یک نسخه واحد پیچید. وزارت صمت نیز اعلام کرده بخشی از واحدهای خسارت‌دیده الزاماً به منابع مالی مستقیم نیاز ندارند و ممکن است با تسهیل تأمین ارز، صدور مجوز، واردات تجهیزات یا رفع یک مانع اداری بتوانند فعالیت خود را از سر بگیرند.

 برای واحدهای کوچک‌تر با خسارت محدود نیز سازوکارهای حمایتی جداگانه در نظر گرفته شده است.
با این حال باید گفت که سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران می‌تواند نقش یک نقطه اتصال را ایفا کند. سازمانی که به جای وعده تأمین همه هزینه‌ها، برای هر پروژه مشخص کند مسئله اصلی چیست و مسیر حل آن از کجا می‌گذرد. این مسیر ممکن است به بانک برسد، به صندوق‌های حمایتی، شرکت‌های دانش‌بنیان، پیمانکاران داخلی، شرکت‌های بزرگ صنعتی یا حتی ظرفیت خالی یک کارخانه دیگر.

این نقش با ماهیت یک سازمان توسعه‌ای سازگارتر است. ایدرو می‌تواند در پروژه‌های مهم، ارزیابی فنی و اقتصادی انجام دهد، ظرفیت تولید ازدست‌رفته را بررسی کند و مشخص کند که بازسازی هر واحد چه اثری بر اقتصاد و زنجیره صنعتی دارد.

در واقع، سؤال این نیست که ایدرو باید هزینه بازسازی همه واحدها را بپردازد. سؤال این است که آیا می‌تواند کمک کند منابع موجود، دقیق‌تر و سریع‌تر به جایی برسند که بیشترین اثر را دارند؟ پاسخ به این سؤال، نقطه آغاز نقش واقعی ایدرو در دوره بازسازی است.

بازسازی یک کارخانه بدون بازسازی زنجیره تولید کافی نیست

یکی از نکات مهم در این ماجرا، آسیب‌های غیرمستقیم است. ممکن است کارخانه‌ای مستقیماً آسیب ندیده باشد، اما به دلیل توقف تأمین‌کننده مواد اولیه یا اختلال در فعالیت مشتریان خود، تولیدش کاهش پیدا کند. از طرف دیگر، یک واحد بزرگ ممکن است برای بازگشت کامل به تولید به چند ماه زمان نیاز داشته باشد، اما بازار نمی‌تواند در این مدت منتظر بماند.

 استفاده از ظرفیت واحدهای مشابه در چنین شرایطی، اهمیت پیدا می‌کند. وزارت صمت نیز بر استفاده از ظرفیت‌های موجود، افزایش تولید واحدهای فعال، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و در صورت نیاز تأمین موقت نیاز بازار تأکید کرده است. این رویکرد نشان می‌دهد بازسازی نباید فقط با نگاه «کارخانه آسیب‌دیده» دنبال شود. باید دید در کل زنجیره تولید چه اتفاقی افتاده است.

ایدرو می‌تواند در همین بخش نقش مهمی داشته باشد. این سازمان می‌تواند ظرفیت‌های خالی، واحدهای مشابه و نقاط حساس زنجیره‌های تولید را شناسایی کند و برای بازگشت سریع‌تر تولید، میان آنها ارتباط ایجاد کند.

 گاهی راه‌حل این نیست که منتظر بازسازی کامل یک کارخانه بمانیم. ممکن است بخشی از تولید آن در واحد دیگری انجام شود تا زنجیره متوقف نشود.

آزمون سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران(ایدرو) در بازسازی پس از جنگ، آزمون ساختن چند کارخانه جدید نیست. مسئله اصلی این است که این سازمان تا چه اندازه می‌تواند ظرفیت‌های موجود کشور را برای یک هدف مشترک کنار هم قرار دهد. بسته بازسازی واحدهای آسیب‌دیده نیز با همکاری دستگاه‌های مختلف در حال اجراست و صنایع کوچک، متوسط و بزرگ را دربرمی‌گیرد.

در این میان، ایدرو می‌تواند از تجربه خود در توسعه صنعتی برای تشخیص اولویت‌ها و تعریف پروژه‌های نوسازی استفاده کند. اگر بازسازی فقط به جبران خسارت محدود شود، نتیجه آن بازگشت بخشی از ظرفیت گذشته خواهد بود. اما اگر با نگاه توسعه‌ای انجام شود، می‌تواند به فرصتی برای ارتقای فناوری، افزایش بهره‌وری و مقاوم‌تر شدن زنجیره‌های تولید تبدیل شود.

نقش ایدرو در این مسیر، نه مالکیت دوباره همه واحدهاست و نه اجرای مستقیم تمام پروژه‌ها. نقش واقعی این سازمان می‌تواند ایجاد ارتباط میان واحدهای آسیب‌دیده، منابع مالی، فناوری، ظرفیت شرکت‌های بزرگ و نیازهای زنجیره تولید باشد. 

به زبان ساده‌تر، ایدرو می‌تواند کمک کند صنعت ایران فقط از زیر آوار خسارت بیرون نیاید، بلکه در مسیر بازگشت، بخشی از ضعف‌های قدیمی خود را نیز اصلاح کند.

بازسازی پس از جنگ زمانی موفق خواهد بود که هدف آن فقط تعمیر کارخانه نباشد. هدف باید بازگرداندن تولید باشد؛ تولیدی که با فناوری بهتر، بهره‌وری بیشتر و آمادگی بالاتر برای عبور از بحران‌های بعدی فعالیت کند. این همان جایی است که مأموریت تاریخی ایدرو می‌تواند با یکی از مهم‌ترین نیازهای امروز صنعت ایران پیوند بخورد.