از رمزگشایی دشواری‌های «نفثه‌المصدور» تا گامی نو در آموزش متون کهن فارسی

به گزارش طلانیوز: به مناسبت روز ملی نثر فارسی و انتشار چاپ دوم کتاب «شرح مشکلات بلاغی و عربی نفثه‌المصدور زیدری و بازنویسی آن به نثر ساده و روان»، با دکتر سعید قنبری‌فشی، نویسنده این اثر، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرقدس، گفت‌وگو کرده‌ایم. در این گفت‌وگو، ضمن بررسی جایگاه تاریخی و ادبی «نفثه‌المصدور»، درباره دشواری‌های مطالعه متون کهن، ضرورت شرح و بازنویسی آثار کلاسیک و تازه‌ترین فعالیت پژوهشی این نویسنده در حوزه نثر فارسی سخن گفته‌ایم.

«نفثه‌المصدور»؛ روایت رنج‌های ایران در روزگار یورش مغول

خبرگزاری: جناب دکتر، ضمن تبریک روز ملی نثر فارسی، به‌عنوان نخستین پرسش بفرمایید انگیزه محمد بن احمد زیدری نسوی از نگارش «نفثه‌المصدور» چه بود و شرایط اجتماعی و سیاسی روزگار او چگونه در این اثر بازتاب یافته است؟

دکتر قنبری‌فشی: با سلام و تبریک روز ملی نثر فارسی و گرامی‌داشت یاد ابوالفضل بیهقی، باید گفت «نفثه‌المصدور» از آثار برجسته نثر فارسی در سده هفتم هجری و روایتی آمیخته با اندوه، تأمل و حسرت از روزگار پرآشوب حمله مغول و فروپاشی حکومت خوارزمشاهیان است.

محمد بن احمد زیدری نسوی، نویسنده این اثر و از نزدیکان دستگاه سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه، کتاب را در سال 632 هجری قمری به نگارش درآورد. این اثر را می‌توان نوعی شکایت‌نامه تاریخی و ادبی دانست که در آن، تجربه‌های شخصی نویسنده با روایت حوادث سیاسی و اجتماعی روزگارش درهم آمیخته است.

فضای تاریخی آن دوره با ناامنی، کشتار، آوارگی و فروپاشی ساختارهای سیاسی و اجتماعی همراه بود. نسوی این تجربه تلخ را در قالب نثری پیچیده، آراسته و سرشار از ظرفیت‌های بلاغی بازتاب داده است؛ نثری که در عین برخورداری از آرایه‌های ادبی فراوان، احساسات و رنج‌های انسانی را نیز به خواننده منتقل می‌کند.

«نفثه‌المصدور» نمونه‌ای شاخص از نثر فنی و مصنوع فارسی است. تلمیحات، کنایات، استعاره‌ها، سجع‌ها و ترکیب‌های پیچیده زبانی در این اثر، هم بر زیبایی ادبی آن می‌افزایند و هم فهم متن را دشوار می‌کنند. به باور من، ظرفیت‌های روایی و تصویری این کتاب به‌اندازه‌ای است که می‌توان با اقتباس سنجیده از آن، زمینه تولید آثار نمایشی و حتی فیلم‌نامه‌های تاریخی را فراهم کرد؛ آثاری که مخاطب امروز را با فضای اجتماعی و تجربه‌های انسانی آن روزگار آشنا سازند.

ضرورت شرح و بازنویسی متون کهن

خبرگزاری: با توجه به پیشینه پژوهشی شما در حوزه نثر کهن فارسی، چه ضرورتی برای انجام این پژوهش احساس می‌کردید و روند نگارش کتاب چگونه پیش رفت؟

دکتر قنبری‌فشی: سال‌هاست که به‌صورت تخصصی در حوزه متون کهن نثر فارسی پژوهش می‌کنم. در سال 1390، موضوع پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود را به بررسی «صور خیال در نفثه‌المصدور زیدری» اختصاص دادم و موضوع رساله دکتری‌ام نیز بر کتاب «مقامات حمیدی» متمرکز بود. مقالات، پایان‌نامه‌ها، رساله و کتاب‌هایم نیز در امتداد همین علاقه و دغدغه علمی شکل گرفته‌اند.

 یکی از مشکلات اساسی در آموزش متون کهن، فاصله میان ارزش ادبی این آثار و میزان دسترس‌پذیری آن‌ها برای دانشجویان و علاقه‌مندان امروز است. برخی از این متون، به‌ویژه آثار نوشته‌شده به نثر فنی و مصنوع، به دلیل ساختارهای نحوی پیچیده، کاربردهای خاص زبان عربی، تراکم آرایه‌های بلاغی و اشارات تاریخی و اسطوره‌ای، به‌سادگی قابل فهم نیستند.

«نفثه‌المصدور» نیز از همین ویژگی‌ها برخوردار است. ازاین‌رو، ضرورت داشت اثری فراهم شود که ضمن توضیح دشواری‌های بلاغی و زبانی کتاب، امکان مطالعه و درک محتوای آن را برای مخاطبان امروز آسان‌تر کند.

با همین هدف، با همکاری استاد گران‌قدر، زنده‌یاد دکتر کامران شاه‌مرادیان، حدود دو سال برای تدوین این کتاب وقت گذاشتیم. تلاش ما این بود که ضمن توضیح نکات دشوار متن، بازنویسی آن به نثری ساده‌تر و روان‌تر نیز در اختیار خوانندگان قرار گیرد؛ به‌گونه‌ای که مخاطب بتواند علاوه بر فهم معنای عبارت‌ها، با ظرفیت‌های ادبی و بلاغی اثر نیز آشنا شود.

جایگاه پژوهش حاضر در مقایسه با کارهای پیشین

خبرگزاری: پیش از انتشار کتاب شما نیز تلاش‌هایی برای تصحیح و شرح «نفثه‌المصدور» انجام شده بود. پژوهش شما در مقایسه با کارهای پیشین چه ویژگی‌هایی دارد؟

دکتر قنبری‌فشی: بله، «نفثه‌المصدور» پیش از این نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود. از جمله، تصحیح دکتر امیرحسن یزدگردی که در سال 1343 منتشر شد، از چاپ‌های شناخته‌شده و مهم این اثر به شمار می‌رود. این تصحیح، زمینه‌ای ارزشمند برای مطالعه و پژوهش درباره کتاب فراهم کرده است؛ بااین‌حال، دشواری‌های زبانی و بلاغی اثر همچنان برای بسیاری از دانشجویان و علاقه‌مندان پابرجاست.

باید توجه داشت که تصحیح یک متن و شرح دشواری‌های آن، دو کار متفاوت‌اند. متن تصحیح‌شده می‌تواند مبنای مطالعه قرار گیرد، اما برای فهم دقیق عبارت‌ها، شناخت آرایه‌های بلاغی، درک اشارات تاریخی و دریافت معنای ترکیب‌های دشوار، گاهی به توضیحات تکمیلی نیاز است. 

هدف ما در کتاب حاضر، ارائه شرحی برای رفع بخشی از این دشواری‌ها و فراهم‌کردن بازنویسی روان متن بود. به همین دلیل، افزون بر توضیح نکات بلاغی و مسائل مرتبط با زبان عربی، تلاش کردیم محتوای اثر را به زبانی نزدیک‌تر به فارسی امروز بازگو کنیم.

امیدواریم این شیوه بتواند به‌ویژه برای دانشجویان زبان و ادبیات فارسی، مسیر مطالعه «نفثه‌المصدور» را هموارتر کند و زمینه بهره‌گیری آموزشی و پژوهشی از آن را گسترش دهد.

انتشار چاپ دوم کتاب به همت نشر «دهم» نیز فرصتی دوباره برای معرفی این اثر به جامعه دانشگاهی و علاقه‌مندان ادبیات کلاسیک فراهم کرده است. همچنین، انتشار نقدها و بررسی‌های علمی درباره این کتاب، زمینه‌ای برای گفت‌وگوی تخصصی و ارزیابی دقیق‌تر آن ایجاد کرده است. به باور من، نقد علمی بخشی ضروری از فرایند پژوهش است و می‌تواند به ارتقای کیفیت مطالعات مربوط به متون کهن کمک کند.

«مقامات حمیدی» گام بعدی در پژوهش درباره نثر فنی

خبرگزاری: در پایان، اگر پروژه پژوهشی تازه‌ای در دست اقدام دارید، درباره آن برای مخاطبان ما توضیح دهید.

دکتر قنبری‌فشی: در ادامه همین دغدغه‌های پژوهشی، کار شرح کتاب «مقامات حمیدی» را آغاز کرده‌ام. این اثر از نمونه‌های مهم نثر فنی فارسی در سده ششم هجری است و به دلیل ساختار مقامه‌نویسی، تنوع موضوعات و ظرافت‌های زبانی و بلاغی، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ادبیات فارسی دارد.

در این پروژه نیز همان رویکردی را دنبال می‌کنم که در پژوهش مربوط به «نفثه‌المصدور» مدنظر داشتم؛ یعنی توضیح دشواری‌های متن و فراهم‌کردن زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر آن، بدون نادیده‌گرفتن ویژگی‌های ادبی و سبکی اثر.

تصحیح‌های پیشین، از جمله تصحیح دکتر رضا انزابی‌نژاد، مبنای مهمی برای مطالعه این کتاب فراهم کرده‌اند. پژوهش حاضر می‌کوشد با تکیه بر این پیشینه و توجه به مسائل زبانی، بلاغی و محتوایی، به فهم بهتر اثر کمک کند.

امیدوارم این تلاش نیز گامی در جهت تسهیل مطالعه شاهکارهای نثر کهن فارسی و پیوند دوباره نسل امروز با میراث ادبی ایران باشد.

در پایان، از توجه شما و خبرگزاری محترم سپاسگزارم.